www.wimjongman.nl

(homepagina)


Lev Simkin: "De Holocaust begon in Oekraïne"

Door Izabella Tabarovsky op 20 juni 2016

()

Foto: Adam Jones: Panorama van weide met Sovjet-monument--Babi Yar--Kiev Oekraïne- (CC BY-SA 2.0)

Onder de tragedies van de Holocaust neemt Babi Yar de unieke positie in dat het de grootste massamoord in zijn tijd was: 33.771 mensen werden daar vermoord in twee dagen tijd in september 1941. Zelfs na alle moorden van de Holocaust die daarop volgden, blijven de moorden in Babi Yar tot de drie of vier grootste massamoorden behoren. Eerder dit jaar had ik de kans om rond de tafel te gaan zitten met Lev Simkin, een Russische rechtshistoricus van de Holocaust en een voormalig Kennan Institute Galina Starovoitova Fellow on Human Rights and Conflict Resolution.

Onder de tragedies van de Holocaust neemt Babi Yar de bijzondere positie in van het grootste bloedbad van die tijd: 33.771 mensen werden daar vermoord in twee dagen tijd in september 1941. Zelfs na alle moorden van de Holocaust die daarop volgden, blijven de moorden in Babi Yar tot de drie of vier grootste massamoorden behoren.

Eerder dit jaar had ik de gelegenheid om te gaan zitten met Lev Simkin, een Russische rechtshistoricus van de Holocaust en een voormalig Kennan Institute Galina Starovoitova Fellow on Human Rights and Conflict Resolution.

Simkin's juridische opleiding geeft hem een bijzonder voordeel bij het interpreteren van historische gebeurtenissen: hij is in staat om de procedures te begrijpen en in context te plaatsen van de naoorlogse processen die de Sovjets voerden tegen de meesterbreinen en hun medeplichtigen in het vermoorden van Joden.

Simkin benadrukt graag dat hij geen professioneel historicus is, en dat hij besloot over de Holocaust in Oekraïne te schrijven als een individu dat antwoorden zoekt op de onmogelijke vragen waarmee degenen die zich met het onderwerp van de Holocaust bezighouden, geconfronteerd worden. Zijn boeken zijn nauwgezet onderzocht, met individuele verhalen die verteld worden met het soort specificiteit dat ze volledig levend maakt. Dit is het resultaat van Simkins werk met processtukken, waar getuigenverklaringen de kleinste details van een bepaald incident aan het licht kunnen brengen, waardoor een onderzoeker het volledige beeld met korrelige precisie kan samenstellen.

Simkin is de auteur van verschillende Russischtalige boeken, waaronder Short Will Be theSentence ("Коротким будет приговор") en One and a Half Hours of the Retribution ("Полтора часа возмездия"). Het eerste gaat in op de rol en het gedrag van gewone burgers in de bezette Sovjet-Unie, ook ten tijde van de tragedie van Babi Yar. Hij onderzoekt nu de rol van Friedrich Jeckeln, die beschouwd wordt als het brein achter Babi Yar en andere grote massamoorden van de Holocaust.

Onze gesprekken werden gevoerd in het Russisch over een periode van enkele weken tijdens Simkin's onderzoeksbezoek aan Washington, D.C., in april en mei 2016. Ze dienden als basis voor mijn artikel "What If You Had Been Our Neighbors?" Hier publiceren we de rest van het interview.

Vr. Waarin verschilde de Holocaust in de Sovjet-gebieden van de Holocaust in West-Europa?

A. In de praktijk begon de Holocaust in Oekraïne. Waarom zeg ik dit? Als je goed kijkt, in Polen hadden ze in 1941 getto's, maar daar werden de Joden nog niet vermoord. En hier, vanaf het allereerste begin, begonnen ze te moorden, mensen neer te schieten. Einsatzgruppen kwamen, maakten lijsten van Joden, en vermoordden vrouwen en kinderen. Dit alles begon pas op 22 juni [toen Duitsland de Sovjet-Unie aanviel] of, misschien, iets later - eind juni van 1941. Waarom?

Hitler geloofde dat de meest gevaarlijke Joden in de Sovjet-Unie woonden. In zijn ogen, waren zij inherent bolsjewieks. En dus stelden de nazi's Sovjetjoden gelijk aan saboteurs, aan partizanen. Communisten en Joden werden als hetzelfde gezien. Dus begonnen ze hen op te pakken en te vermoorden. Op sommige plaatsen in Oekraïne organiseerden ze getto's, en zo konden de Joden nog een paar jaar leven. En in sommige plaatsen, zoals Kiev, was er geen getto. Ze verzamelden de Joden meteen, plaatsten het beruchte bericht - "Alle Joden van de stad Kiev en omgeving moeten verschijnen . . ." - en verzamelden hen en schoten hen dood in Babi Yar.

Vr. Iets anders dat de Holocaust in de Sovjet-gebieden zo anders lijkt te hebben gemaakt, is dat in tegenstelling tot West-Europa, waar Joden naar elders werden verscheept om te worden vermoord, hier de moorden plaatsvonden voor de ogen van de buren.

A. Ja, dat was het geval, zowel in Oekraïne als in Polen. Hetzelfde zou zijn gebeurd in Rusland - en deels gebeurde het ook in de bezette gebieden in Rusland - bijvoorbeeld in Rostov aan de Don, in het Zmiyovksaya-Hol. Daar gebeurde het ook voor de ogen van de buren. En niet alleen voor hun ogen, maar met hun deelname.

Vr. In uw boek, Short Will Be the Sentence, beschrijft u verschrikkelijke dingen die gewone mensen hun Joodse buren aandeden. Heeft u voor uzelf een antwoord gevonden op de vraag hoe zoiets mogelijk was?

A. Ik beantwoord deze vraag gedeeltelijk in het boek - nou ja, ik probeer een manier te vinden om hem te beantwoorden. Er is het antisemitisme, dat altijd al aanwezig was in deze "bloedlanden", zoals Timothy Snyder ze noemt. Er waren herinneringen aan pogroms. In de Sovjettijd bestreed men aanvankelijk het antisemitisme, maar in feite ging het nooit weg, omdat veel mensen Joden gingen associëren met de machthebbers. Niet omdat zoveel Joden plotseling de baas werden. Er waren er meer aan het roer dan vroeger, maar niet zoveel als de antisemieten van vandaag wil beweren of zoals Hitler het afschilderde. In werkelijkheid was het percentage zeer klein. Maar voor die tijd hadden de mensen nog nooit Joden in machtsposities gezien, en dat sprong hen natuurlijk in het oog.

Ik verklaar het ook door algemene emotionele verharding. De mensen hadden de Holodomor al overleefd, ze hadden [Stalins onderdrukkingen van] 1937 overleefd. Er was nauwelijks nog iets [in termen van geweld] dat deze mensen kon verrassen. Bovendien leefden de mensen slecht, en als elk kledingstuk al een enorme waarde had, stel je dan eens voor welke waarde de vrijgekomen woonruimte vertegenwoordigde! Natuurlijk speelden deze factoren een rol. [Hier verwijst Simkin naar het feit dat velen onder de lokale bevolking materieel profiteerden van de moorden op de Joden.-IT]

Vr. Kunnen we dus zeggen dat deze bijzondere vorm van de Holocaust, uitgevoerd voor de ogen van de buren, misschien specifiek mogelijk was in dat deel van de wereld en niet in West-Europa? Zoals u zegt, was er Holomor, 1937, en zelfs daarvoor, de bloedige burgeroorlog. . .

A. Ik denk dat het ook in West-Europa mogelijk zou zijn geweest. Het zou waarschijnlijk alleen niet zo zichtbaar zijn geweest. Want daar, en vooral in Duitsland, waren de nazi's nog steeds bezig met de publieke opinie. Er is het beroemde verhaal van de Joden uit de Rosenstrasse in Berlijn die getrouwd waren met niet-joodse vrouwen. Zij werden gearresteerd, en hun vrouwen kwamen voor hen op, en de vrouwen stopten niet [met protesteren] totdat [hun echtgenoten] waren vrijgelaten, en deze Joden overleefden tot het einde van de oorlog. Dus dat gebeurde ook, hoewel [een dergelijk protest] zeker niet had kunnen plaatsvinden in bezette landen.

Maar toch, zelfs in Duitsland, waar de Joden meer geassimileerd waren dan waar ook, waar er zoveel Joden waren die aan de kant van Duitsland hadden gevochten in de Eerste Wereldoorlog, werden Joden getroffen door hoe snel hun vrienden en buren zich tegen hen keerden.

In het Holocaust Memorial Museum in Washington heb ik bijvoorbeeld geluisterd naar mondelinge geschiedenissen. Een Joodse vrouw, die [tijdens de oorlog in Duitsland woonde en] nu in San Francisco woont, vertelt hoe dezelfde jongens, de klasgenoten van haar broer, met wie ze dansles had, zich plotseling anders tegen haar begonnen te gedragen.

En zie je, dit is wat de Joden in het begin zo pijnlijk vonden: hoe de houding van de mensen ten opzichte van hen veranderde. Dit was de gruwel die ze toen ervoeren. En haar broer kreeg te horen, dat je niet bij deze club mag horen. Ze arresteerden hem, brachten hem naar het politiebureau. Toen werd haar vader naar Buchenwald gebracht. Maar ze slaagden erin om op een of andere manier uit te breken.

Dus ja, ook in Duitsland verraadden ze hun oude Joodse buren. Alleen was het leven in het Oosten armer en beangstigender, en dus nam het verraad ernstiger vormen aan, denk ik.

( )

Vr. Vertel eens over Friedrich Jeckeln, de man van wie wordt aangenomen dat hij het meesterbrein was achter Babi Yar en die dus in wezen de Holocaust heeft veroorzaakt.

A. Jeckeln's naam wordt genoemd in zo'n beetje elk boek dat te maken heeft met de Holocaust en die jaren. Maar er is slechts één klein boekje in het Duits dat specifiek over hem gaat.

Hij werd benoemd tot SS Obergruppenführer en Politieleider, eerst in Oekraïne, daarna in Riga. Waarom raakte ik in hem geïnteresseerd? In de eerste plaats omdat hij SS Obergruppenfuehrer was, een zeer hoge rang, gelijk aan kolonel-generaal. In Yad Vashem, het Israëlische Holocaust Museum, vond ik zijn correspondentie met Heinrich Himmler en andere topleiders van het Reich.

Toch behoorde hij tot de top als het ging om het vermoorden van Joden. Waarom is dit interessant? Er is een opvatting dat het de Einsatzkommandos waren die de Joden vermoordden; dat is wat de meeste boeken over de Holocaust zeggen. De veronderstelling was dat de hoogste leider van de SS en de politie in Oekraïne daar gewoon in het hoofdkwartier zou hebben gezeten en de dingen zou hebben gecoördineerd. Maar in werkelijkheid had Jeckeln veel meer troepen onder zijn bevel dan de Einsatzkommandos ter beschikking hadden. Het merendeel van degenen die in de eerste twee dagen in Babi Yar werden vermoord - zo'n 20.000 mensen - werd gedood door 45 politiebataljons die onder Jeckeln's directe bevel stonden, en de rest - door Einzatzkommandos.

Hoe gebeurde het in Babi Yar? Vóór Babi Jar had Jeckeln namelijk al ervaring opgedaan met massamoorden in andere steden in Oekraïne, waaronder Berdichev, dat door Vasily Grossman wordt beschreven in zijn Zwartboek. Het was Jeckeln die er rechtstreeks leiding aan gaf. Het blijkt dat hij een speciaal executiepeloton had. Hij had een assistent, en hier, in het Holocaust Museum in Washington, ontdekte ik dat deze assistent de titel had van Stafchef belast met het tegengaan van bendes en Joden. Deze assistent is later berecht in de Duitse Democratische Republiek.

Jeckeln was de sleutelfiguur toen de kwestie Babi Yar werd beslist. Wat bewoog hen om onmiddellijk een moord te plegen? Uiteindelijk was niets van dit alles van de ene dag op de andere beslist. Ze hadden ook een getto in Kiev kunnen organiseren. Maar na de explosies op Kreschatik, besloten ze de Joden de schuld te geven.

[In september 1941 ontploften verschillende bommen in het centrum van Kiev in de Kreschatikstraat, waarbij verschillende gebouwen werden verwoest, honderden Duitsers omkwamen en naar schatting tienduizenden inwoners van Kiev dakloos werden. Sommige historici schrijven de explosies toe aan een provocatie van de Sovjet geheime dienst, bedoeld om de bevolking van Kiev tegen de Duitsers op te zetten.-IT]

Waarom de Joden de schuld geven? Wat is dat voor een asymmetrische reactie? Waarom de ouderen, de vrouwen en de kinderen, die in Kiev waren gebleven, de schuld geven? Het is duidelijk dat dit belachelijk was. Maar het kwam hen uit bureaucratisch oogpunt goed uit om Joden gelijk te stellen aan saboteurs. Want als je rapporteert hoeveel vijanden van het Reich je hebt uitgeroeid, kun je de namen van al die bejaarden, vrouwen en kinderen vermelden en melden dat je zoveel spionnen en saboteurs hebt vernietigd.

Het is ook mogelijk dat de Duitsers bang waren voor een verantwoordelijkheid. Omdat in de ogen van het hogere commando, iemand gefaald had om de explosies te voorkomen. Er waren Duitse organisaties gevestigd in die gebouwen op Kreschchatik. Zij hadden moeten weten dat er boobytraps in de gebouwen zaten. Iemand moest verantwoordelijk worden gehouden. En als ze gewoon zeiden, "Ziezo, we hebben de schuldige gevonden, deze Joden," wie zou er dan bezwaar maken? Het is heel goed mogelijk dat het idee om Joden als zondebok aan te wijzen, van Jeckeln was.

Jeckeln was een echte sadist. Van hem is bekend dat hij de "sardinenpackung" methode heeft uitgevonden, waarbij mensen in de moordkuilen gingen liggen - hij noemde het liggen als sardientjes - en vervolgens werden doodgeschoten. Het is specifiek Jeckeln's terminologie. En dus raakte ik geïnteresseerd: Wie was hij? Hoe heeft dit alles kunnen gebeuren?

Wat blijkt, hij had gevochten in de Eerste Wereldoorlog. Hij had twee vrouwen, een minnares. . . . Ik heb deze informatie stukje bij beetje verzameld uit rechtszaken en ander materiaal. Hij werd in februari 1946 berecht door een Sovjettribunaal, en werd opgehangen. Maar zijn vonnis verwijst niet eens naar Babi Yar. Hij werd voor iets anders berecht, voor de vernietiging van het getto van Riga [bekend als het bloedbad van Rumbula] en voor alle dingen die later gebeurden. Het was een zeer groot, belangrijk proces, zoiets als [een Sovjet] proces van Neurenberg. Het was een soort showproces, waarbij enkele zeer belangrijke generaals werden berecht die in de Baltische staten hadden geopereerd. Misschien was Oekraïne daarom niet zo interessant voor hen - dat, of ze wisten gewoon niet [van zijn rol in Babi Yar]. Oekraïne wordt wel genoemd in de zin, maar slechts terloops.

Vr. Hoe is het mogelijk dat zo'n belangrijke figuur in de Holocaust zo weinig bekend is?

A. Daar zijn verschillende redenen voor. Zijn archieven werden bewaard in zijn huis, dat afbrandde tijdens de bombardementen. Het waren ook allemaal gesloten materialen, geheime zaken. Om er toegang toe te krijgen, moesten historici toestemming krijgen. En het is pas nu dat mensen proberen te begrijpen wat er met mensen gebeurt in zulke periodes, waarom alles en iedereen zich tegen de Joden keert op zulke momenten, en uiteindelijk tegen alle anderen. Welke rol speelt propaganda? Welke rol spelen persoonlijke kwaliteiten? Als ik mijn boeken schrijf, raadpleeg ik een psycholoog om een beter inzicht te krijgen in het menselijk gedrag in stressvolle, gevaarlijke situaties.

Vr. Een van de grootste misleidingen van de Sovjets met betrekking tot Babi Yar en andere massamoorden is dat de Joden niet specifiek het doelwit van deze massamoorden waren. In de officiële Sovjet-versie van de geschiedenis stond dat de nazi's onschuldige Sovjetburgers vermoordden, net zoals het oorspronkelijke Sovjet-monument bij Babi Yar tot op de dag van vandaag vermeldt. Zelfs vandaag de dag nog, als je mensen in Oekraïne ernaar vraagt, proberen ze de nadruk te verleggen door erop te wijzen dat daar ook veel andere mensen zijn omgekomen - Oekraïense nationalisten, zigeuners, geesteszieken.

A. Ik denk dat het moeilijk is voor mensen om te geloven dat zoiets als het bloedbad van Baba Yar mogelijk is. Ergens in je achterhoofd zit een kleine twijfel: Is het echt gebeurd met de Joden zonder reden? Waren ze echt onschuldig? Zoals het gezegde luidt: een baksteen valt niet zomaar op je hoofd. Als er geen reden was, dan zou het mij ook kunnen overkomen, maar dat is onmogelijk: ik, ik heb niets verkeerd gedaan! Er moet iets geweest zijn wat die Joden gedaan hebben. . . .

En Oekraïne was een arm land; we hebben het gehad over de eigendomskwestie. In de Sovjet-Unie, was de lichte industrie zwak. Tijdens de oorlog, wie maakte er kleren? Wat droegen de mensen? Uiteindelijk moesten ze sommige kledingstukken vervangen. Dus droegen ze dingen die van Joden waren geweest. Tot in de jaren vijftig werden al die Joodse dingen - kleren, meubels - verkocht op markten in heel Oekraïne en Zuid-Rusland, en ook in Novgorod en Pskov.

In de Poolse bioscoop wordt tegenwoordig gesproken over hoe mensen wonen in huizen en appartementen die vroeger aan de Joden toebehoorden. Stel je voor dat je grootmoeder in zo'n appartement was komen wonen. Wat zou ze haar kinderen en kleinkinderen vertellen - dat de tuinman (dvornik) de vorige joodse eigenaars op een lijst had gezet, en dat ze naar Babi Yar waren afgevoerd? Nee. Ze zou gezegd hebben: "Er hebben hier mensen gewoond, een paar joden; ze zijn ergens heen verhuisd, ze zijn er niet meer." Mensen verdringen het gewoon uit hun bewustzijn.

Bron: Lev Simkin: “The Holocaust Began in Ukraine” | Wilson Center