www.wimjongman.nl

(homepagina)

De Irakese opstand: Waar gaat het van hier naartoe?

Door Ofra Bengio - 10 januari 2020

( )

Demonstratie in Bagdad, 1 oktober 2019, foto via Wikipedia

BESA Center Perspectieven Papier nr. 1.398, 10 januari 2019

De moord op Qassem Soleimani zou een keerpunt kunnen blijken te zijn in de geschiedenis van het Midden-Oosten als geheel, maar eerst en vooral in Irak. Dat land heeft maandenlang te kampen gehad met een volksopstand die chaos heeft veroorzaakt en het land heeft veranderd in een arena voor een titanenstrijd tussen Iran en de VS.

De Irakese opstand brak uit op 1 oktober 2019. Enkele maanden eerder publiceerde een Iraakse journalist een vernietigend artikel onder de kop "Is Iraq nu een blad dat beweegt in de wind?"

Om die vraag te beantwoorden, moeten we kijken naar de wortels van de problemen in het Irak van na Saddam, naar de cyclus waarin het land sinds zijn oprichting gevangen zit en naar de mogelijke gevolgen van de opstand voor de toekomst van Irak.

De invasie onder leiding van de VS in 2003 heeft hoge verwachtingen gewekt van maatschappelijk herstel, democratisering, economisch welzijn en politieke stabiliteit. In werkelijkheid was het resultaat een radicale krachtpatserij zoals Irak het sinds haar oprichting in 1920 niet meer gekend heeft. De oorlog maakte een scherpe overgang van een eeuwenlange soennitische overheersing naar een sjiitische overheersing mogelijk. De teugels van de macht gingen zo over in de handen van onervaren sjiieten, terwijl de soennieten, ontdaan van hun historische status, gefixeerd raakten op het terugdraaien van de klok, op welke manier dan ook.

Irak onderging ook een andere plotselinge, scherpe overgang: van een ongebreidelde dictatuur naar een van bovenaf opgelegde democratie. De bevolking die verondersteld werd deze democratie te beheren was volledig onvoorbereid op zo'n overgang.

Er waren nog meer grote veranderingen. Eén ervan was de verschuiving van een gecentraliseerd naar een gedecentraliseerd bestuur. Bagdad, de hoofdstad, had moeite om de perifere delen van het land goed te besturen. De regering veranderde van één enkele partij, de Baath, naar een variërend geheel van partijen en facties die onder elkaar strijden om macht en invloed.

De anarchie werd nog versterkt door de ontmanteling van het leger van Saddam Hoessein, dat in zijn hoogtijdagen ongeveer een miljoen soldaten telde. Het werd vervangen door een geïmproviseerd leger, waarvan de extreme zwakte de opkomst van de sjiitische milities, bekend als al-Hashd al-Shaabi, mogelijk maakte. De grote meerderheid van deze milities staat onder het gezag van Iran.

Een ander diepgeworteld probleem dat Irak teistert is de eindeloze cyclus van geweld, die nog steeds diepe sporen achterlaat in de samenleving. Onder het Baath-regime leed de bevolking onder drie van de meest dodelijke oorlogen uit haar geschiedenis: de Iran-Irak oorlog (1980-88), de Golfoorlog (1991) en de oorlog van 2003. Maar zelfs na het einde van de laatste in die conflicten keerde de vrede in Irak niet meer terug. Er brak een burgeroorlog uit die duurde tot 2008. Die oorlog bevorderde de opkomst van de soennitische terreurorganisaties al-Qaeda en ISIS, die in het land (en daarbuiten) vernietiging en bedwelming zaaiden.

De laatste cyclus, nu op zijn hoogtepunt, is de Irakese opstand, die al ongeveer drie maanden woedt en nog geen einde in zicht heeft.

De opstand heeft een aantal unieke kenmerken. Ten eerste is er de strijd binnen het "sjiitische huis": Sjiieten vechten tegen sjiieten terwijl de Koerden en de soennieten vanaf de zijlijn toekijken. Een ander kenmerk is de strijd tussen degenen die zichzelf als Iraakse patriotten beschouwen en degenen die zichzelf als pro-Iraanse sjiieten zien. Er is ook een meer gecamoufleerde confrontatie tussen de pro-Iraanse en pro-Amerikaanse kampen. Over het geheel genomen is de volksopstand gericht op de staatsinstellingen, die als corrupt en als tot in de kern verrot worden beschouwd.

De opstandelingen eisen niet minder dan een fundamentele wijziging van het regeringsstelsel, waaronder de nietigverklaring van de grondwet van 2005, die de macht over de verschillende etnische groepen verdeelde. De opstandelingen hebben niet geaarzeld om de symbolen van het gezag hard aan te pakken en de milities en veiligheidstroepen hebben met groot geweld teruggeslagen, waarbij meer dan 500 mensen om het leven zijn gekomen. Ondertussen worden er op vele domeinen van de nationale en religieuze identiteit gevechten gevoerd over de controle van de economie, het leger, de overheidsinstellingen en de oriëntatie van het land.

Op dit moment is de "bemiddelende" kracht tussen de opstandelingen en de overheidsinstellingen de hoogste sjiitische leider van Irak, Ayatollah Ali Sistani, die zich nadrukkelijk achter de eisen van de opstandelingen schaart. Ook degenen die een prominente rol innemen en hun macht opbouwen te midden van de heersende anarchie zijn de tribale leiders. Zij proberen het regeringsvacuüm te vullen dat is ontstaan door het aftreden van premier Abdel Mahdi, wat de verlamming is die het parlement teistert en het onvermogen om overeenstemming te bereiken over manieren om de diepgewortelde kwalen van het land op te lossen.

Wat deze structurele problemen nog ingewikkelder maakt, is het feit dat Irak gevangen zit tussen twee enorm machtige externe machten die het land niet kunnen controleren en waar het ook niet tussen kan kiezen. Aan de ene kant staat de VS, die in 2003 een Pandora Box hebben geopend. Tot voor kort wilde de Trump-regering alleen maar uit Irak komen met minimale schade voor de VS en het Midden-Oosten. De dingen zijn niet gegaan zoals ze wilden. Iran wil ondertussen zijn macht en invloed zoveel mogelijk blijven uitbreiden. Sterker nog, Teheran zet de oorlog tussen Iran en Irak in wezen op een andere manier voort en neemt zijn westerse buurman over door middel van "soft power." Dertig jaar na de oorlog is Iran veranderd van een gezworen machtsvijand om de macht die de grootste controle over Irak uitoefent.

De Amerikaans-Iraanse strijd om de controle over Irak is onlangs geëscaleerd tot een frontale botsing tussen Washington en de Iraanse proxy-milities in Irak.

Nadat een van deze milities een Amerikaanse basis had aangevallen, waarbij een Amerikaanse contractant werd gedood en Amerikaanse soldaten gewond raakten, sloeg de VS terug. Op 29 december 2019 voerde de VS een aanval uit op een basis van de door Iran gesteunde Kataib Hezbollah-groep, waarbij 25 van de strijders van de groep omkwamen.

Korte tijd later belegerden de door Teheran gecontroleerde al-Hashd al-Shaabi-milities de Amerikaanse ambassade in Bagdad en zaaiden ze verderf in de omgeving. Het Irakese leger stak geen vinger uit om in te grijpen.

Hoewel de milities zich na een dag van de ambassade terugtrokken, kwam de Trump-regering met een felle reactie, en dat duurde niet lang. Op 3 januari 2020 doodde een Amerikaanse drone-airstrike Qassem Soleimani, die commandant was van de Quds-strijdmacht en de leiding had over de activiteiten van de Iraanse Revolutionaire Garde buiten Iran. Samen met hem werden negen andere mensen gedood, waaronder Abu Mahdi al-Muhandis, plaatsvervangend commandant van al-Hashd al-Shaabi.

De volksopstand manifesteert de opkomst van een sterk anti-Iraans Iraaks-Sjiitisch patriottisme en tegelijkertijd een opleving van het anti-Amerikaanse sentiment dat een militaire terugtrekking van de VS eist. De grote vraag is welke van deze tendensen zullen zegevieren. Op dit moment lijkt het twijfelachtig dat het anti-Iraanse kamp in staat is om Teheran te verdringen uit alle machtscentra die het heeft opgebouwd overal in het land. Het is ook moeilijk voor te stellen dat Iran de politieke, economische en strategische invloed opgeeft die het in de loop der jaren heeft opgebouwd. Aan de andere kant is het moeilijk om je voor te stellen dat de Trump-regering, ook met haar verlangen om Irak te verlaten, nu Teheran en zijn aanhangers het zo sterk hebben uitgedaagd.

Zolang de Iraans-Amerikaanse strijd op Iraakse bodem blijft woeden, zal het land onstabiel zijn, vooral omdat de opstandelingen geen duidelijk alternatief bieden voor de structurele problemen van het land.

In een recent artikel beweerde de sjiitische commentator Sajjad Taki Quttam dat "de crisis in Irak niet voortkomt uit het feit dat het een verenigd land is dat sommigen proberen te verdelen, maar uit het feit dat het een verdeeld land is dat sommigen met geweld proberen te verenigen." Zijn advies is dat elk van de drie delen van Irak zijn eigen weg gaat, wat in ieder geval lijkt te gebeuren. Het Arabisch-Sjiitische Irak verkeert in een ongekende crisis, maar de soennitische regio is vrij kalm en de Koerdische enclave bloeit op.

Met het oog op deze situatie zou een Iraakse federatie misschien een oplossing kunnen bieden. Maar na de recente gebeurtenissen lijkt elke oplossing voor de problemen van Irak erg ver weg.

Prof. Ofra Bengio is een senior onderzoeker aan het Moshe Dayan Center van de Universiteit van Tel Aviv en docent aan het Shalem Academic Center. Zij heeft vele studies over de Koerdische kwestie gepubliceerd, waarvan de meest recente het komende Koerdische Moment in het Midden-Oosten is. Email: bengio@post.tau.ac.il

Bron: The Iraq Uprising: Where Does It Go From Here?